جایگاه شورای نگهبان

جایگاه شورای نگهبان در منظر امام خمینی(ره)

همه باید بپذیریم که میزان، تشخیص شورای نگهبان است؛من هشدار می دهم که تضعیف و توهین به فقهای شورای نگهبان، امری خطرناک برای کشور و اسلام است.

اگر کسی بخواهد فساد کند و به مردم بگوید که این شورای نگهبان کذا، این فساد است، یک همچو آدمی مفسد است و باید تحت تعقیب مفسد فی الارض قرار بگیرد،همه باید بپذیریم که میزان، تشخیص شورای نگهبان است،فرازهایی از فرمایشات امام خمینی (ره) درباره شورای نگهبان به شرح ذیل است: اگر کسی بگوید این شورای نگهبان کذا همچو آدمی مفسد است

* میزان، تشخیص شورای نگهبان

حضرات آقایان فقهای شورای نگهبان را با آشنایی و شناخت تعیین کردم و احترام به آنان و حفظ مقامشان را لازم می دانم.[1] شورای نگهبان، این فقهایی که در آنجا هستند، تمامشان را من از نزدیک، سال های طولانی می شناسم که باید بگویم این ها را من بزرگ کرده ام.[2] اعضای محترم شورای نگهبان - ایدهم الله تعالی - حافظ مصالح اسلام و مسلمین هستند.[3] تشخیص شورای نگهبان، مخالف قانون نیست، مخالف اسلام هم نیست، میزان است، همه باید بپذیریم.[4] من با نهاد شورای نگهبان صددرصد موافقم و عقیده ام هست که باید قوی و همیشگی باشد.[5]

* اجتناب از توهین و تضعیف شورای نگهبان

نباید از کسی پذیرفت که ما شورای نگهبان را قبول نداریم، نمی توانی قبول نداشته باشی. مردم به این ها و به قانون اساسی رأی دادند. مردمی که به قانون اساسی رأی دادند، منتظر هستند که قانون اساسی اجرا بشود. (این طور نباشد که) هر کس از هرجا صبح بلند می شود، بگوید من شورای نگهبان را قبول ندارم، من قانون اساسی را قبول ندارم، نه![6]

شورای نگهبان، قانونی است و کسی حق ندارد در مصاحبه ها و نطقها و رسانه ها به آن توهین و یا آن را تضعیف نماید.[7]

آن کسانی که علمایی را که قبلا کار شورای نگهبان را انجام می دادند، کنار گذاشتند، به این خاطر بود که کم کم آن ها را مخالف خود احساس کردند و کنار گذاشتند و به تدریج این شیطنت صورت گرفت. پس همه ما باید بیدار باشیم.[8]

* کلامِ «شورای نگهبان کذا»؛ فساد

من هشدار می دهم که تضعیف و توهین به فقهای شورای نگهبان، امری خطرناک برای کشور و اسلام است.[9] اگر کسی بخواهد فساد کند و به مردم بگوید که این شورای نگهبان کذا، این فساد است، یک همچو آدمی مفسد است و باید تحت تعقیب مفسد فی الارض قرار بگیرد.[10]

* توصیه هایی به شورای نگهبان

الف. عدم انفعال از هیچ قدرتی

از شورای محترم نگهبان می خواهم و توصیه می کنم، چه در نسل حاضر و چه در نسلهای آینده که با کمال دقت و قدرت، وظایف اسلامی و ملی خود را ایفا و تحت تأثیر هیچ قدرتی واقع نشوند.[11]

ب. ایستادگی قاطع بر مواضع اسلام

شما روی مواضع اسلام قاطع بایستید، ولی به صورتی نباشد که انتزاع شود شما در همه جا دخالت می کنید. صحبتهای شما باید به صورتی باشد که همه فکر کنند در محدوده قانونی خودتان عمل می کنید، نه یک قدم زیاد و نه یک قدم کم.[12]

ج. حرکت در محدوده قانونی خود

در همان محل قانونی وقوف کنید، نه یک کلمه این طرف و نه یک کلمه آن طرف. گاهی ملاحظه می کنید که مصالح اسلامی اقتضا می کند که به عناوین ثانوی عمل کنید، به آن عمل کنید. شما باید سعی کنید که نگویند می خواهید در تمام کارها دخالت کنید، حتی در مسائل اجرایی. البته خود، این مسائل را می دانید و عمل می کنید، ولی من تذکر می دهم. شما باید توجه داشته باشید که اگر مباحثات به مناقشات تبدیل شود و جلوی یکدیگر بایستید، اسباب این می شود که شورای نگهبان تضعیف شود و در آتیه از بین برود.[13]

نهاد شورای نگهبان چه جایگاهی در نظام جمهوری اسلامی دارد؟

نهاد شورای نگهبان از جایگاه بسیار خطیری در نظام جمهوری اسلامی برخوردار است. علت اهمیت آن هم در وظایفی است که برعهده این نهاد قرار داده شده است. قانون گذار اساسی در ایران سعی کرده برای جلوگیری از انحراف در نظام جمهوری اسلامی، هم از حیث محتوای نظام و هم از حیث کارگزارانی که در نظام اسلامی تصدی برخی از مسئولیت ها را برعهده می گیرند، با تاسیس این نهاد، تضمینی برای این موضوع قرار دهد.

در اصل 91 قانون اساسی علاوه بر اصول دیگری که مربوط به شورای نگهبان است هدف از تأسیس این شورا و وظیفه اساسی و مهمی که برعهده آن قرار داده شده بیان شده است. در این اصل به تشکیل شورای نگهبان و ترکیب آن پرداخته شده است. در این اصل در خصوص هدف و مسئولیت شورای نگهبان آمده است که به منظور تشخیص عدم مغایرت مصوبات مجلس یعنی قوانین و مقرراتی که بناست در کشور جمهوری اسلامی به منصه ظهور برسد، نهاد شورای نگهبان با ترکیب زیر تشکیل می شود. دوستان حقو قدان می دانند که عبارت«با ترکیب زیر تشکیل می شود»یعنی مقید کرده است که حتما شورای نگهبان باید با ترکیب شش فقیه بعلاوه شش حقو قدان تشکیل شود.

این شش فقیه که در واقع مرتبه اجتهاد دارند توسط ولایت فقیه مشخص می شوند. شش حقو قدان مسلمان نیز که باید در رشته حقوقی از تبحر و صلاحیت برخوردار باشند از سوی رئیس قوه قضائیه معرفی و توسط مجلس شورای اسلامی انتخاب می شوند. در اینجا انتخاب مجلس به افرادی که از سوی رئیس قوه قضائیه معرفی می شوند، مقید شده است. علت ترکیب شش بعلاوه شش این است که در شورای نگهبان، هم باید درباره مباحث مختلف حقوقی و نظام های مختلف حقوقی در ایران و کشورهای دیگر شناخت وجود داشته باشد و هم نسبت به فقه و معارف اسلامی، تا مصوبات مجلس شورای اسلامی با شرع مقدس اسلام و قانون اساسی مغایرت نداشته باشد.

بنابراین اهمیت شورای نگهبان از حیث جلوگیری از انحراف در محتوای نظام جمهوری اسلامی است که در اصل 91 و مهمتر از آن در اصل 4 قانون اساسی آمده است. براساس اصل 4 قانون اساسی همه قوانین و مقررات که شامل قوانین و مقررات قبل از تاسیس نظام اسلامی نیز می شود نباید مخالف شرع مقدس اسلام باشد که فقهای محترم شورای نگهبان ذیل این اصل به پایش تمامی قوانین و مقررات از این حیث اقدام می کنند.

در خصوص وظیفه مهم دیگر شورای نگهبان می توان گفت که ورود کسانی که با مبانی نظام جمهوری اسلامی از حیث اعتقادی، ایمان و وفاداری به این اصول و مبانی مشکل دارند، می تواند نظام اسلامی را دچار مخاطره کند. هیچ نظامی تضمینی برای عدم انحراف خودش ندارد و همه نظام ها در معرض انحراف هستند. نظام جمهوری اسلامی نیز، هم از حیث محتوا و هم از حیث کارگزارانش، ممکن است در معرض انحراف قرار بگیرد؛ لذا باید نهادی وجود داشته باشد که از ورود افراد فاقد صلاحیت و بی اعتقاد به مبانی و یا کسانی که خارج از چهارچوب نظام حرکت می کنند جلوگیری کند و تضمینی برای حرکت نظام و مسئولان آن در مسیری که قانون اساسی و بنیان گذار جمهوری اسلامی مشخص کرده اند باشد. لذا شورای نگهبان هم در انتخاب ریاست جمهوری و انتخابات مجلس شورای اسلامی، هم انتخابات مجلس خبرگان رهبر یاین کنترل و پایش را صورت می دهد. اگر خدای ناکرده در هریک از این نهادها افراد نااهل نسبت به اصول و مبانی نظام اسلامی نفوذ پیدا کنند، نظام دچار مشکل خواهد شد؛ بنابراین، طبق اصل 99 قانون اساسی نظارت بر انتخابات بر عهده شورای نگهبان قرار داده شده است.

آیا سابقه ای از نهاد شورای نگهبان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی وجود داشته است یا خیر؟

برای پاسخ به این سؤال باید نگاهی به دوران مشروطیت بیندازیم. ملت مسلمان ایران در عصر مشروطه تلاش کرد که با رهبری علمای بزرگ شیعه در آن زمان از جمله شهید آیت اللّه شیخ فضل اللّه نوری، مرحوم آیت اللّه نائینی و دیگر بزرگان، این حرکت را به سرانجام برساند، اما متأسفانه رخنه جریانات ناسالم که دل در گرو غرب و انگلیس داشتند، مسیر مشروطیت را به انحراف کشاند. و عدم اتحاد مردم و برخی اختلافات جریان های سیاسی موجب شد تا نهضت مشروطیت ناکام بماند و به اهداف اصلی خویش نرسد. اما به هرترتیب فداکاری برخی از بزرگان مانند شهید حاج شیخ فضل اللّه نوری با بست نشستن در حرم حضرت عبد العظیم حسنی(ع)و جمع کردن علما در آنجا موجب شد که اصل بسیار مهمی که اصل تراز نامیده می شود به عنوان اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه گذرانده شود. براساس اصل دوم متمم قانون اساسی باید در همه اعصار 5 نفر یا بیشتر از مجتهدان تراز اول کشور بر مصوبات مجلس شورای اسلامی نظارت کنند تا جلوی وضع قوانین و مقررات خلاف موازین اسلامی گرفته شود. اما این اصل هیچ گاه در دوران مشروطه تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تحقق پیدا نکرد و همواره مهجور و متروک ماند، زیرا هیچ ضمانتی برای اجرای اصل تراز پیش بینی نشده بود.

به نظر شما تدبیر مسئولان جمهوری اسلامی و تدوین گران قانون اساسی کشور ما در این خصوص چه بوده است؟

خاطرات تلخ و شیرین گذشته که تدوین گران قانون اساسی و علمای حاضر در مجلس خبرگان قانون اساسی در ذهن داشتند موجب شد تا به هیچ وجه نگذارند این حرکت اصیل انقلاب اسلامی به سرنوشت نهضت مشروطه گرفتار بشود. مرحوم آقای دکتر عنایت(استاد ما قبل از پیروزی انقلاب اسلامی که چند سال پس از پیروزی انقلاب از دنیا رفتند)نقل می کردند که استاد شهید مطهری به من می فرمودند روحانیت کشور ما با توجه به تجربه های دوران مشروطه به هیچ وجه کلاهی که جریان روشنفکران وابسته به انگلیس بر سر روحانیت گذاشتند و نهضت مشروطیت را به انحراف کشاندند بر سرشان نخواهد رفت و تجربه های گذشته ملت ما مانع از آن است که جریان روشنفکری بتواند جریان اصیل در کشور را از مسیر خود منحرف سازد.

با تدبیر و درایت و تیزبینی رهبری نظام جمهوری اسلامی بزرگان نظام، شعارهای اصلی انقلاب در کشور ما نهادینه و با تشکیل نهادی مانند شورای نگهبان از انحراف آن ها جلوگیری شد. درایت و تیزبینی رهبری و سایر بزرگان جمهوری اسلامی این بود که شعارها و مبانی خود را از همان ابتدا نهادینه کردند. هنر حضرت امام خمینی(ره)این بود که افکار و مبانی فکری خود را در قانون اساسی جمهوری اسلامی نهادینه کردند. این تیزبینی حضرت امام راحل مطلبی است که دشمنان نظام اسلامی نیز به آن اشاره و اذعان دارند و چند سال پیش نیز در کنفرانسی که در پایتخت رژیم صهیونیستی برگزار شد، مورد تصریح قرار گرفت.

یکی از مواردی که جلوی انحراف در نظام اسلامی را می گیرد تشکیل شورای نگهبان است و قانون گذاران اساسی برای اینکه سرنوشت شورای نگهبان به سرنوشت اصل تراز دچار نشود به صراحت در اصل 93 قانون اساسی تأکید کرده اند که مجلس شورای اسلامی بدون وجود شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد. یعنی اعتبار مجلس برای هر اقدامی-اعم از قانونگذاری، نظارت بر دولت و...-منوط به وجود شورای نگهبان با ترکیب شش بعلاوه شش(به تفصیلی که بیان شد)است؛ بنابراین می توان گفت که در اصل 93 قانون اساسی تجربه خون پاک شهید آیت اللّه شیخ فضل اللّه نوری در نهضت مشروطیت منعکس شده و جلوی تعطیلی شورای نگهبان و انحراف در نظام اسلامی گرفته شده است.

شورای نگهبان چگونه از جمهوریت نظام دفاع می کند؟

برخی اوقات این گونه مطرح می شود که شورای نگهبان تنها ضامن اسلامیت نظام است، درحالی که علاوه بر ضمانت اسلامیت نظام، این شورا ضامن جمهوریت نظام هم است. چرا که آرای توده های مردم در نظام جمهوری اسلامی زینتی نیست. آرای مردم تعیین کننده است و توده های مردم از صدر تا ذیل نظام اسلامی نقش آفرین هستند. برای همین به تعبیر صحیح از جمهوری اسلامی به عنوان مردم سالاری دینی یاد می شود، نه دموکراسی بی قید. مردم سالاری دینی یعنی مردمسالاری ای که مقید به دین اسلام است.

تحقق مردم سالاری یا همان جمهوریت به همراه تحقق اسلامیت در نظام اسلامی بر عهده شورای نگهبان است. اگر شورای نگهبان در بحث جمهوری و تحقق مردم سالاری کوتاهی کند نظام از حیث مردم سالاری دچار مخاطره خواهد شد. اگر قرار است آرای توده های مردم در کشور نقش آفرین باشد باید شورای نگهبان وظایف خودش را در بعد پاسداری از جمهوریت نظام انجام بدهد. چرا که امکان دارد صاحبان قدرت و ثروت بخواهند به آرای توده های مردم دست درازی کنند کما اینکه در نظام های مدعی دموکراسی این کار صورت می گیرد و صاحبان سرمایه و ثروت مانند کارتل های اقتصادی و غیره در انتخابات دخالت می کنند و آرای توده های مردم را تحت تاثیر قرار می دهند. در این نظام ها مثلثی از ثروت، قدرت و رسانه بر آرای مردم تاثیر می گذارند. این تاثیرگذاری به نحوی است که حتی خود منتقدان غربی هم نسبت به نقش آفرینی این سه معترض هستند و از این نوع دموکراسی به عنوان دموکراسی مخدوش یاد می کنند؛ بنابراین برای جلوگیری از این سوء استفاده و به کارگیری ثروت، قدرت و رسانه در انتخابات، شورای نگهبان می تواند و باید دخالت کند و جلوی آن را بگیرد؛ چرا که بناست آرای توده های مردم یعنی اراده ملی مورد توجه قرار بگیرد.

براساس اصل 6 قانون اساسی اداره کشور با اراده عمومی شکل می گیرد. اگر بناست اراده ملت به وسیله آرای مردم در انتخابات شکل بگیرد، بدون نظارت و پایش نهادی مانند شورای نگهبان امکان پذیر نیست و می تواند تحت تاثیر مثلث ثروت، قدرت و رسانه قرار بگیرد؛ لذا شورای نگهبان طبق قانون، نظارت بر انتخابات را برعهده دارد یعنی موجب می شود که آرای مردم از دستبرد صاحبان ثروت، قدرت و رسانه دور بماند.

بنابراین نظام مردم سالاری در کشور ما مردم سالاری دینی و به تعبیری مردم سالاری کنترل شده و هدایت شده در چهارچوب دین است و آرای مردم واقعی است. این نیست که کسی بتواند در انتخابات تقلب کند، به آرای ملت تعرض نماید یا آرای ملت را با پول و سرمایه تحت تاثیر قرار دهد، یعنی عملا مردم به پلی برای ورود سرمایه داران به نهادهای حکومتی تبدیل شوند. شورای نگهبان را کنترل می کند تا آرای واقعی مردم از صندوق ها خارج بشود و کارگزاران واقعی و مطلوب مردم در چهارچوب مبانی نظام اسلامی بر مسند امور قرار بگیرند.

البته به هرحال جریانات ناسالم-اعم از دشمنان خارجی و دشمنان خانگی نظام-به دنبال تأثیرگذاری بر تصمیمات و روند حرکت شورای نگهبان بوده، هستند و خواهند بدو. اما شورای نگهبان با حمایت حضرت امام(ره)و مقام معظم رهبری و توده های میلیونی مردم تلاش کردند که در راستای انجام وظایف قانونی و شرعی خود در برابر این فشارها ایستادگی کنند و آرای واقعی مردم را برای تضمین جمهوریت و مردم سالاری اسلامی در کشور از صندوق ها خارج کنند.

با توجه به اینکه در عصر بیداری اسلامی قرار داریم و شاهد بروز انقلاب های اسلامی در برخی از کشورهای اسلامی هستیم، آیا می توان تجربه وجود نهادی مانند شورای نگهبان در نظام اسلامی را به عنوان الگویی برای این کشورها معرفی نمود؟

ملت ما شاهدند که پیروزی انقلاب اسلامی روند جریانات سیاسی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و حتی در کشورهای اروپایی و آمریکای لاتین را تحت تاثیر خود قرار داده است و به لطف خدا با الگوگیری از انقلاب اسلامی در کشورهای مختلف، ملت ها برای تحقق اراده خودشان حرکت کردند. جریانات درون زایی که در کشورهای مختلف از انقلاب اسلامی تاثیرپذیری داشتند، با رهبری حکیمانه حضرت امام و خلف شایسته ایشان حضرت آیت اللّه خامنه ای و پایداری نظام اسلامی بر اصول و مبانی خود، روند سریعی در الگوگیری از نظام اسلامی را در پیش گرفته اند.

در حرکت بیداری اسلامی، ملت ها به دنبال آنند که هم جمهوریت و هم اسلامیت را در نظام خودشان نهادینه کنند. این ملت ها مسلمانند و به دنبال تحقق اسلام و برقراری عزت اسلامی در کشورهای خود هستند. تحقق این مسئله نیز منوط به آن است که این امر در قانون اساسی این کشورها نهادینه بشود؛ بنابراین بدون شک نهاد شورای نگهبان می تواند به عنوان الگویی مناسب در کشورهای مختلفی که به دنبال تحقق اراده ملی و الهی شان هستند تاثیرگذار باشد. یعنی از حیث قوانینی که به عنوان قانون اساسی در کشورهای خودشان خواهند نوشت می توانند نهاد شورای نگهبان را به عنوان یک الگو برای پایشگری در نظام خود قرار دهند تا کسانی که در مدیریت این نظام ها قرار می گیرند از اصول و مبانی آنها تخطی نکنند.

آن ها باید اهداف اسلامی و اراده توده های ملت را در درون قانون اساسی خود تعبیه و برای استمرار و بقای آن، نهاد پایشگر و ناظر بر تحقق دائمی اهداف و اصولشان ایجاد کنند؛ بنابراین نهاد شورای نگهبان می تواند با تعابیری که در کشورهای اسلامی با آن مأنوس هستند اما با همین اهداف و وظایف و ترکیبی که در نظام جمهوری اسلامی است به فراخور نظام ارزشی و دینی و مذهبی آن ها به عنوان یک الگو مورد استفاده قرار بگیرد. ازاین رو حقو قدانان و متفکران اسلامی در ایران، برای دادن مشورت و کمک به تدوین قانون اساسی در کشورهایی که بیداری اسلامی در آنها رخ داده است آماده هستند.

ارتباط شورای نگهبان با مراکز علمی و تحقیقاتی را چگونه می بینید؟

شاید برخی بپرسند که شورای نگهبان با ترکیب 12 نفره چگونه می تواند مثلا بر انتخابات سراسری کشور نظارت کند یا اینکه این 12 نفر چگونه می توانند تمام قوانین و مقررات موجود در کشور را کنترل و پایش کنند. اولا باید عرض کنم که مثلا در مورد انتخابات تنها این 12 نفر نیستند که انتخابات را کنترل می کنند.

به هرحال اذن در شیئ اذن در لوازم آن هم هست و شورای نگهبان برای تحقق وظایفش از ظرفیت بسیار گسترده ای در انتخابات برخوردار است که شامل دفاتر نظارتی و هیئت های نظارت بر انتخابات در سراسر کشور می باشد. بنابراین شورای نگهبان در بحث انتخابات فقط محدود به 12 عضور خود نیست، اما نظر قاطع و نهایی را همین 12 عضو می دهند. در بحث نظارت بر مصوبات مجلس نیز تشخیص مغایرت یا عدم مغایرت مصوبات مجلس با شرع مقدس یا قانون اساسی برعهده شورای نگهبان است. البته شورای نگهبان از ظرفیت فکری کشور در حوزه و دانشگاه استفاده می کند و مجمع های مشورتی در زیرمجموعه شورا وجود دارد که برخی از متفکرین و اساتید حوزه و دانشگاه در جلسات این مجامع به صورت منظم شرکت می کنند.

مثلا در مجمع مشورتی حقوقی از دانش اساتید حقوقی دانشگاه و در طرح ها و لوایح اقتصادی از دانش اساتید اقتصاد استفاده می شود.

در مجمع مشورتی فقهی هم همین طور است و در آن از وجود فقهای برجسته جامعه مدرسین و اساتید حوزه های علمیه بهره گرفته می شود. این فقها ساعت های متوالی بر روی ریزترین مباحثی که در مصوبات مجلس وجود دارد از حیث عدم مغایرت با شرع مقدس بحث و تبادل نظر می کنند. نتیجه و محصولی که هم در مجمع مشورتی فقهی و هم در مجمع مشورتی حقوقی حاصل می شود به شورای نگهبان داده می شود و کار اعضای شورای نگهبان در این خصوص را تسهیل می کند.

اعضای محترم شورا از نظریات علمی و فکری فقهای حوزه و اساتید حقوق و سایر رشته ها در دانشگاه استفاده می کنند. این ابتکار بسیار خوبی است که در این دو دهه اخیر شکل گرفته و مجمع های فقهی و حقوقی مشورتی، اعضای شورای نگهبان را در نظارت بر مصوبات مجلس از جهت عدم مغایرت با شرع مقدس و قانون اساسی یاری می کنند.

 

پی نوشت

[1] صحیفه امام، ج 18، صص 431 - 432

[2] صحیفه امام، ج 17، ص 272

[3] صحیفه امام، ج 18، ص 431

[4] صحیفه امام، ج 14، ص 377

[5] صحیفه امام، ج 19، ص 43

[6] صحیفه امام، ج 14، ص 377

[7] صحیفه امام، ج 14، ص 201

[8] صحیفه امام، ج 19، ص 44

[9] صحیفه امام، ج 18، ص 431

[10] صحیفه امام، ج 14، ص 370

[11] صحیفه امام، ج 21، ص 421

[12] صحیفه امام، ج 19، صص 43 - 44

[13] صحیفه امام، ج 19، صص 43 – 44

 

گالری

سامانه پیام کوتاه هیئت

 10001001000313
 
پست الکترونیکی
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
 

پرداخت بانكي

 شماره کارت بانک مهر ایران: 3438 3431 7310 6063

بانک سپه بیرجند(شعبه سجادشهر ) : 10016
 
شماره حساب بانك مهر ایران: 10010016